Những làng đúc đồng còn nổi tiếng hôm nay gồm Tống Xá ở vùng Ý Yên (Nam Định cũ, nay thuộc tỉnh Ninh Bình), Trà Đông ở vùng Thiệu Hoá thuộc Thanh Hoá, Phước Kiều ở vùng Điện Bàn (Quảng Nam cũ, nay thuộc thành phố Đà Nẵng) và phường Đúc ở Huế. Riêng Đại Bái vùng Gia Bình, Bắc Ninh, lại nổi tiếng với nghề gò đồng, tức là đập tấm đồng thành hình chứ không rót đồng lỏng vào khuôn.
Đồng không mọc lên ở các làng này; nghề tụ về đó vì gần nơi có người đặt hàng lớn như kinh đô, đình chùa, và vì có đất sét tốt làm khuôn. Bài này giải thích khác biệt giữa đúc và gò, các công đoạn bạn có thể xem, lúc nào có mẻ rót, cách đứng xem an toàn và cách đặt một món đồ đồng tại làng.
Nghề đồng tụ về đâu và vì sao
Nguyên liệu đồng ngày trước là đồng thỏi, đồng phế liệu thu gom, nên làng đúc không cần ở gần mỏ. Làng cần ba thứ: đất sét dẻo để làm khuôn, than hoặc củi để nấu, và một thị trường đủ lớn đặt chuông, lư, nồi, mâm. Vùng đồng bằng sông Hồng và sông Mã có đủ cả ba, lại gần các trung tâm cũ, nên mọc lên những làng đúc lâu đời. Phường Đúc ở Huế hình thành để phục vụ kinh đô thời Nguyễn, đúc súng, vạc, chuông cho triều đình, sau chuyển sang đồ dân dụng và đồ trang trí.
Ở Phước Kiều, nghề gắn với việc đúc chiêng, cồng và nhạc cụ đồng cho các dân tộc vùng núi phía tây miền Trung, một thị trường riêng mà ít làng khác có. Tống Xá và Trà Đông ngày nay làm cả đồ mỹ nghệ, tượng, trống đồng mô phỏng lẫn đồ cơ khí đúc khác.
Đại Bái thì khác hẳn: thợ gò dùng đồng lá, đập nguội trên đe thành mâm, nồi, lư, tranh đồng, rồi chạm hoa văn. Gò không cần lò nấu lớn như đúc, nên làng nghe tiếng búa gõ nhiều hơn là thấy khói lò. Biết điều này giúp bạn chọn đúng nơi: muốn xem dòng đồng đỏ rực chảy vào khuôn thì đến làng đúc; muốn xem đôi tay dát đồng thành hình thì đến Đại Bái.
Đúc và gò: hai nghề, hai cách xem
Người ngoài hay gọi chung là làm đồng, nhưng thứ bạn thấy ở mỗi làng khác hẳn nhau.
| Tiêu chí | Đúc đồng | Gò đồng |
|---|---|---|
| Vật liệu đầu vào | Đồng nấu chảy ở nhiệt độ cao | Đồng lá, đồng tấm |
| Dụng cụ chính | Khuôn đất, lò nấu, nồi nấu, gáo rót | Đe, búa nhiều cỡ, đục chạm |
| Sản phẩm hay gặp | Chuông, tượng, lư, trống mô phỏng, chiêng | Mâm, nồi, lư, tranh đồng, đồ trang trí |
| Thời điểm xem hấp dẫn | Lúc rót đồng, thường theo mẻ | Gần như lúc nào cũng có người gò |
| Độ nguy hiểm khi đứng xem | Cao: kim loại nóng chảy, khói, tia bắn | Thấp hơn, nhưng tiếng ồn lớn |
| Nơi quen tên | Tống Xá, Trà Đông, Phước Kiều, phường Đúc Huế | Đại Bái |
Một món đồ đồng có thể qua cả hai: thân đúc, chi tiết gò hoặc chạm thêm. Khi đặt hàng, hãy hỏi phần nào đúc, phần nào gò, vì độ dày và độ bền khác nhau.
Ở chợ và cửa hàng lưu niệm, nhiều món đồng mỏng, nhẹ bất thường được gọi là đồ đúc. Cầm thử trên tay và hỏi trọng lượng là cách đơn giản để biết mình đang cầm loại nào. Đồ gò không kém đồ đúc, chỉ là một loại khác, giá khác và cách dùng khác.
Các công đoạn của một mẻ đúc
Nếu được phép đứng xem trọn một mẻ, bạn sẽ thấy trình tự gần như sau. Mỗi xưởng có cách riêng, nhưng khung chung giống nhau.
- Làm mẫu: nặn mẫu bằng sáp hoặc đất, chỉnh hoa văn.
- Làm khuôn: đắp đất sét trộn trấu, cát quanh mẫu thành khuôn ngoài và khuôn trong, chừa lỗ rót và lỗ thoát khí.
- Sấy khuôn: phơi nắng rồi nung cho khuôn khô hẳn, khuôn còn ẩm khi gặp đồng nóng có thể nổ.
- Nấu đồng: cho đồng vào nồi nấu trong lò, thổi gió cho tới khi đồng chảy lỏng.
- Rót đồng: hai, ba người phối hợp nghiêng nồi, rót liền một mạch vào khuôn.
- Để nguội, phá khuôn, lấy sản phẩm ra.
- Làm nguội: cưa bỏ phần thừa ở lỗ rót, giũa, chạm sửa, đánh bóng, tạo màu cũ nếu khách yêu cầu.
Khâu khuôn và sấy chiếm phần lớn thời gian; phần rót chỉ vài phút. Vì vậy hầu hết thời gian ở làng đúc, bạn sẽ thấy người ta nặn khuôn, phơi khuôn, giũa đồ, chứ không phải lúc nào cũng thấy rót. Nếu thật sự muốn xem rót, phải hỏi trước mẻ tiếp theo vào ngày nào.
Đồ lớn như chuông hay tượng cao thường đúc một lần, vì rót làm nhiều lần sẽ có mạch nối. Khi ấy cả xưởng chuẩn bị nhiều ngày, đắp khuôn ngoài sân, đào hố đặt khuôn, gom đủ đồng. Hôm rót cũng là hôm hàng xóm kéo đến xem; nếu được báo trước một hôm như thế, đáng để bạn sắp xếp đi.
Ghép làng đồng vào chuyến miền Trung: phường Đúc và Phước Kiều
Ở Huế, phường Đúc nằm không xa trung tâm thành phố, gần những địa điểm khách thường ghé. Nhiều xưởng ở đây là xưởng gia đình nằm sau nhà ở, phía trước bày đồ thành phẩm, phía sau là sân làm khuôn. Muốn xem, bạn nên hỏi thẳng chủ nhà có làm khuôn hay làm nguội hôm đó không; khách hỏi lịch sự thường được dẫn ra sau xem một lúc. Huế mưa nhiều, khuôn lâu khô, nên mùa nắng từ khoảng tháng 4 đến tháng 8 là lúc làng đúc làm đều tay nhất.
Phước Kiều nằm trên đường giữa Đà Nẵng và Hội An, dễ ghép vào chuyến đi phố cổ. Điều đáng xem nhất ở đây là khâu chỉnh âm chiêng: sau khi đúc, thợ dùng búa gõ nhẹ từng điểm trên mặt chiêng, vừa gõ vừa nghe, đến khi tiếng chiêng đúng ý. Đây là việc của tai, không đo bằng máy, và chỉ thợ lâu năm mới làm.
Một gợi ý lịch trình: buổi sáng ở Phước Kiều xem gò, chỉnh âm, buổi chiều về Hội An; hoặc một buổi sáng ở phường Đúc rồi đi tiếp các điểm khác của Huế. Mang theo túi vải dày nếu định mua món đồ đồng nhỏ, đồ đồng nặng và góc cạnh dễ thủng túi ni lông.
Đứng xem rót đồng an toàn
Đồng nóng chảy có thể bắn khi gặp hơi ẩm, chỉ một giọt cũng gây bỏng nặng. Người làng quen việc, khách thì không. Giữ các điều sau:
- Đứng ở chỗ chủ xưởng chỉ, thường là cách xa khu rót vài mét, không tiến lại gần dù để chụp ảnh.
- Mặc quần áo dài bằng vải bông, đi giày kín; vải sợi tổng hợp chảy dính vào da khi gặp tia nóng.
- Không mang nước, không làm đổ nước gần khu khuôn và lò.
- Không dẫn trẻ nhỏ vào xưởng vào hôm rót đồng.
- Tắt đèn chớp của máy ảnh nếu chủ xưởng yêu cầu; ánh chớp có thể làm thợ giật mình.
- Không đi lại ngang lối rót, lối đó phải để trống cho người khiêng nồi đồng.
- Che mũi miệng nếu khói nhiều; đừng đứng ở hướng gió thổi khói tới.
Tình huống: bạn đến đúng hôm có mẻ rót chuông lớn, sân xưởng đông người làng đứng xem. Hãy đứng phía sau những người làng, quan sát họ đứng đâu và lùi theo khi họ lùi. Người làng biết vùng nào an toàn hơn bất kỳ biển báo nào. Xong mẻ rót, đừng vội chạm vào khuôn hay mảnh đồng rơi trên nền; chúng còn nóng rất lâu dù nhìn đã sẫm màu.
Lúc nào đi làng đồng
Thời tiết ảnh hưởng nhiều đến khâu khuôn. Tháng dưới đây là dương lịch, mang tính nhịp thường gặp; hãy hỏi xưởng trước chuyến đi.
| Thời điểm | Ở làng đúc | Gợi ý cho bạn |
|---|---|---|
| Mùa khô, nắng ráo | Khuôn phơi nhanh, mẻ rót dày hơn | Dễ gặp hôm có rót, hỏi trước một vài ngày |
| Mùa mưa, nồm ẩm | Khuôn lâu khô, mẻ rót thưa | Hợp để xem làm khuôn, làm nguội |
| Vài tháng trước Tết | Đơn hàng đồ trang trí, đồ dùng dịp cuối năm | Xưởng bận, nên hẹn kỹ, đặt hàng sớm |
| Sau Tết Nguyên đán | Xưởng làm lại chậm | Hợp để bàn đơn mới, ít người vội |
Ở miền Trung, mùa mưa lũ cuối năm làm nhiều xưởng ở vùng trũng phải nghỉ; nếu đi Phước Kiều hay Huế vào khoảng tháng 10, tháng 11, theo dõi thời tiết sát ngày.
Thêm một điều về giờ giấc: nhiều xưởng nấu và rót vào sáng sớm hoặc chiều muộn để tránh nắng gắt cộng với hơi nóng của lò. Nếu bạn hẹn được buổi rót, hãy có mặt sớm hơn giờ hẹn, vì khi đồng đã chảy thì không ai đợi.
Đặt đồ đồng tại làng: những câu nên hỏi
Đồng gì, pha gì? Đồng vàng, đồng đỏ, đồng thau, đồng pha thiếc khác nhau về màu, độ cứng và giá. Ghi rõ loại đồng vào giấy thoả thuận.
Đúc hay gò, độ dày bao nhiêu? Đồ đúc dày, nặng; đồ gò mỏng, nhẹ. Hỏi trọng lượng ước tính để so giữa các nhà.
Hoa văn chạm tay hay đúc sẵn trong khuôn? Hoa văn đúc sẵn rẻ hơn, chạm tay sắc nét hơn. Xin xem mẫu thật cả hai kiểu.
Màu hoàn thiện ra sao? Đánh bóng sáng, giả cổ, hun màu, phủ lớp chống xỉn. Mỗi kiểu có cách giữ khác nhau về sau.
Thời gian và cọc. Đồ đúc theo mẫu mới cần làm mẫu, làm khuôn, có thể mất vài tuần đến vài tháng. Cọc bao nhiêu, hoàn cọc thế nào nếu mẫu đầu không đạt, nên viết ra.
Đóng gói và chở. Đồ đồng nặng, dễ móp góc. Hỏi xưởng đóng hòm gỗ hay thùng xốp, ai chịu nếu hàng móp trên đường.
Giữ màu về sau thế nào? Đồ đồng để ngoài trời hay gần bếp sẽ xỉn và lên lớp gỉ xanh. Hỏi xưởng nên lau bằng gì, bao lâu đánh bóng lại một lần, và có nhận đánh bóng lại khi đồ xỉn không.
Câu hỏi thường gặp
Làng đúc đồng nổi tiếng ở miền Bắc là làng nào?
Tống Xá ở vùng Ý Yên, nay thuộc tỉnh Ninh Bình, là cái tên được nhắc nhiều. Gần đó về phía nam có Trà Đông ở Thanh Hoá. Đại Bái ở Bắc Ninh cũng nổi tiếng nhưng là nghề gò đồng chứ không đúc.
Làm sao xem được cảnh rót đồng?
Rót đồng diễn ra theo mẻ, chỉ vài phút mỗi lần, nên bạn phải hỏi trước xưởng ngày nào có mẻ. Mùa khô thường có nhiều mẻ hơn mùa mưa vì khuôn khô nhanh.
Đúc đồng và gò đồng khác nhau thế nào?
Đúc là nấu đồng chảy rồi rót vào khuôn đất, ra sản phẩm dày và nặng. Gò là dùng búa đập đồng lá trên đe thành hình, sản phẩm mỏng nhẹ hơn và hay có chạm hoa văn.
Phước Kiều nổi tiếng về món gì?
Phước Kiều ở vùng Điện Bàn, nay thuộc thành phố Đà Nẵng, được biết nhiều về nghề đúc chiêng, cồng và đồ đồng. Âm thanh của chiêng phụ thuộc vào tay thợ chỉnh âm sau khi đúc.
Đưa trẻ em đi làng đúc đồng có an toàn không?
Trẻ có thể đi xem khâu làm khuôn, làm nguội, đánh bóng dưới sự trông chừng. Hôm có rót đồng thì nên để trẻ đứng thật xa hoặc không vào xưởng, vì kim loại nóng chảy rất nguy hiểm.
Đặt đồ đồng ở làng mất bao lâu?
Mẫu có sẵn khuôn có thể vài tuần, mẫu mới phải làm mẫu và khuôn nên có khi tới vài tháng. Mùa mưa và mùa cận Tết thường lâu hơn, nên hỏi tiến độ và ghi rõ vào thoả thuận.