Ở vùng trái cây có ba kiểu bán chính: cân theo ký khi hái, khoán theo cây (mua trọn quả trên một hay vài cây) và bao vườn (mua trọn cả vườn từ khi trái còn non). Kiểu bán quyết định ai chịu rủi ro: theo ký thì nhà vườn chịu mưa gió tới lúc hái, còn khoán cây và bao vườn thì người mua gánh phần lớn.
Bao vườn chủ yếu là việc của thương lái có kinh nghiệm. Người mua lẻ thường hợp nhất với kiểu theo ký, đôi khi khoán một hai cây cho dịp đặc biệt. Bài này giải thích ba kiểu, cách tính trong đầu khi được mời mua cả cây, những điều phải chốt bằng lời và bằng tin nhắn, và các lỗi người mới hay gặp.
Ba kiểu bán: cân theo ký, khoán theo cây, bao cả vườn
Theo ký là kiểu quen nhất: hái tới đâu cân tới đó, trả theo giá hôm ấy. Nhà vườn giữ toàn bộ rủi ro cho tới khi quả rời cành, người mua chỉ trả cho thứ mình mang đi. Giá biến động theo ngày, theo chợ đầu mối.
Khoán theo cây là người mua đứng dưới gốc, nhìn trái trên cây và trả một khoản cho toàn bộ quả của cây đó, thường khi trái đã gần chín. Ai hái, hái lúc nào, rụng thì tính sao là những điều phải nói trước. Kiểu này hay gặp với cây ăn trái lâu năm trong vườn nhà, khi chủ nhà không muốn mất công hái và bán lẻ.
Bao vườn là thương lái trả trọn cho cả vườn từ khi trái còn non, có khi từ lúc vừa đậu quả. Thương lái đặt cọc, nhà vườn tiếp tục chăm theo thoả thuận, tới mùa thương lái mang người tới hái. Nhà vườn có tiền sớm, không lo giá; thương lái đánh cược vào sản lượng và giá lúc thu hoạch. Đây là chuyện của người trong nghề, đòi hỏi ước được sản lượng chỉ bằng mắt.
Ba kiểu này không loại trừ nhau. Cùng một xã, có vườn đã bao cho thương lái từ tháng trước, có vườn để bán theo ký, có nhà để riêng vài cây cho con cháu và khách quen. Khi hỏi mua, câu đầu tiên nên là "vườn nhà mình đã bao chưa ạ", vì vườn đã bao thì trái không còn là của nhà vườn để bán cho bạn.
Ai gánh rủi ro trong từng kiểu
Cách nhanh nhất để hiểu ba kiểu bán là xem mỗi rủi ro rơi vào ai.
| Rủi ro | Theo ký | Khoán theo cây | Bao vườn |
|---|---|---|---|
| Mưa đá, gió bão làm rụng trái | Nhà vườn | Người mua, trừ khi có thoả thuận khác | Thương lái, thường có điều khoản chia lại |
| Giá ở chợ tụt lúc thu hoạch | Nhà vườn bán giá thấp | Người mua đã trả cố định | Thương lái lỗ |
| Giá ở chợ tăng | Nhà vườn lợi | Người mua lợi | Thương lái lợi |
| Trái ít hơn dự tính | Không ai thiệt về giá | Người mua | Thương lái |
| Chăm sóc sai, phun thuốc sát ngày hái | Người mua có thể từ chối | Khó kiểm, cần nói trước | Phải ghi rõ trong thoả thuận |
| Mất trộm trái trên cây | Nhà vườn | Phải nói trước ai trông | Thường nhà vườn trông, thương lái giám sát |
Bảng cho thấy càng mua sớm và mua trọn, bạn càng gánh nhiều điều không lường được. Với người mua lẻ không theo dõi cây hằng tuần, theo ký là kiểu an toàn nhất; khoán cây chỉ nên làm khi trái đã gần chín và bạn nhìn được tận mắt.
Khi được mời mua cả cây: tự ước trong đầu
Vài vùng có nhà vườn mời khách quen mua trọn một cây vải, một cây nhãn, một cây bưởi để cả nhà tự hái. Trước khi gật đầu, làm mấy bước sau.
- Đứng dưới gốc, đếm thử một cành. Đếm số chùm hoặc số quả trên một cành điển hình, rồi nhân với số cành mang trái. Con số chỉ là ước, nhưng đủ để biết cây nhiều hay ít.
- Hỏi nhà vườn năm ngoái cây này được bao nhiêu. Người trồng nhớ khá kỹ cây của họ.
- So với giá theo ký hiện nay. Nhân số ký ước được với giá hàng xô theo ký, xem khoản khoán cao hay thấp hơn.
- Trừ đi phần rủi ro. Còn bao nhiêu ngày nữa tới lúc hái, trời có mưa không, cây có bị chim, dơi ăn không.
- Cộng phần trải nghiệm. Nếu mục đích là cả nhà được tự hái một buổi, phần này có giá trị riêng, không cần tính thành tiền.
Nếu sau khi ước mà khoản khoán cao hơn nhiều so với mua theo ký, đó không hẳn là bị hét giá; có thể nhà vườn đang tính cả công giữ cây cho bạn và chỗ ngồi chơi trong vườn. Quyết định theo việc bạn cần, không chỉ theo phép tính.
Những điều phải chốt khi khoán cây
Khoán cây hay sinh chuyện vì hai bên nghĩ khác nhau về những điều không ai nói ra. Chốt bằng lời rồi nhắn lại bằng tin nhắn các ý sau:
- Cây nào, đánh dấu bằng dây vải hay sơn ở gốc, chụp ảnh cây.
- Ngày hái dự kiến, và nếu trời mưa thì dời sang ngày nào.
- Ai hái: bạn tự hái, nhà vườn hái giùm, hay thuê người, công tính thế nào.
- Trái rụng trước ngày hái thuộc về ai.
- Lần phun thuốc cuối cùng là ngày nào, có ngừng phun trước khi hái đủ lâu không.
- Nếu cây bị chim, dơi ăn hay mất trộm thì xử lý ra sao.
- Tiền đặt trước bao nhiêu, phần còn lại trả lúc nào.
- Có được mang trẻ nhỏ, mang thang, mang đồ ăn vào vườn không.
Tám điều này nghe như nhiều, nhưng nói xong chỉ mất vài phút và tránh được những buổi hái trái mất vui. Nhà vườn đàng hoàng thường còn mừng khi khách hỏi kỹ.
Vì sao người mua lẻ không nên bao vườn
Bạn không ước được sản lượng. Thương lái nhìn vườn và nói được gần đúng số tấn, nhờ nhiều năm đi vườn. Người mua lẻ nhìn cây đầy trái là tưởng nhiều, tới lúc hái mới biết quả nhỏ, rụng nhiều.
Bạn không có đầu ra cho cả vườn. Bao vườn là phải bán được hết, nhanh, trong vài ngày chín rộ. Không có vựa, không có mối, hàng sẽ chín rụng ngay tại vườn.
Bạn không theo dõi cây hằng tuần. Bao vườn cần có người để mắt tới cách chăm, lịch phun, mưa gió. Ở xa thì chỉ biết nghe kể.
Bạn không có đội hái. Giữa mùa, người hái được thuê từ trước, người mới vào khó tìm được nhân công đúng ngày. Trái chín không chờ ai; trễ ba bốn ngày là rụng, nứt, mất giá.
Bạn không quen giấy tờ miệng của vùng. Nhiều thoả thuận bao vườn chỉ dựa trên lời nói và sự quen biết lâu năm giữa thương lái và nhà vườn. Người lạ chen vào sẽ đứng ở thế yếu khi có tranh chấp về số trái hay ngày hái.
Áp vào trường hợp của bạn
Ba tình huống giả định ở vùng nhãn, vườn nhà cô Năm ở xã D.
| Tình huống | Kiểu nên chọn | Vì sao |
|---|---|---|
| Cả nhà muốn một buổi tự hái nhãn cho con nhỏ biết | Khoán một cây thấp, trái đã chín, hái trong ngày | Rủi ro thời tiết gần như hết, trải nghiệm là chính |
| Cần nhãn làm quà cho hai mươi người quen | Mua theo ký hàng tuyển, nhờ cô Năm đóng thùng | Chọn được quả đẹp, không lo ước sai số lượng |
| Bạn bè rủ góp tiền bao cả vườn nhãn để bán online | Không nên, trừ khi có người trong nghề đi cùng | Không ước được sản lượng, không có đầu ra đủ nhanh |
Ở tình huống thứ ba, cách an toàn hơn là đặt theo ký với một vựa, bán thử một mùa, hiểu nhịp chín và nhịp đơn trước khi nghĩ tới việc mua trọn. Ở tình huống thứ nhất, hãy chọn cây thấp, tán rộng, gần lối đi, và hỏi cô Năm giờ nào vườn mát; trẻ nhỏ hái vài chùm là vui, phần còn lại người lớn hái tiếp.
Lỗi hay gặp với các kiểu bán
- Khoán cây khi trái còn xanh vì thấy rẻ, rồi gặp mưa to cả tuần trước ngày hái.
- Không đánh dấu cây, tới ngày hái hai bên chỉ hai cây khác nhau.
- Không hỏi ngày phun thuốc cuối, hái về ăn ngay.
- Góp tiền bao vườn theo phong trào, không ai biết bán đi đâu.
- Coi lời hứa miệng "cây này năm ngoái được cả tạ" là con số chắc chắn.
- Mua theo ký nhưng không hỏi giá chốt theo ngày nào, tới lúc trả tiền giá đã đổi.
- Khoán cây cho cả nhóm bạn mà không nói trước ai mang gì về, tới lúc chia trái mỗi người một ý.
- Tự trèo cây cao không có thang chắc chắn, không hỏi nhà vườn cành nào giòn dễ gãy.
Nguyên tắc chung: mua càng sớm, càng trọn, thì càng phải hiểu cây và hiểu chợ. Không hiểu thì mua theo ký, trả theo thứ mình cầm trên tay. Nếu một ngày bạn muốn tiến xa hơn, hãy theo chân một thương lái quen một mùa, xem họ đi vườn, ước trái, mặc cả, trước khi tự bỏ tiền.
Mua theo ký cho đúng: cân, giá và giờ hái
Kiểu theo ký đơn giản nhất nhưng vẫn có chỗ hay vướng. Làm theo thứ tự này khi mua tại vườn:
- Hỏi giá trước khi hái. Giá theo ký đổi theo ngày; chốt bằng lời giá hôm nay cho loại hàng bạn muốn trước khi ai trèo lên cây.
- Nói rõ hái kiểu gì. Bẻ cả chùm hay chỉ lấy quả, cắt cuống dài hay ngắn, hái quả chín cây hay quả già để đi xa.
- Xem cân. Nhìn kim cân khi trống và khi có hàng, trừ phần sọt, giỏ. Không cần nghi ngờ ai, chỉ là thói quen tốt.
- Tách phần lá, cành. Với vải, nhãn bẻ cả cành, hỏi giá đã tính phần cành lá chưa, vì phần này nặng hơn bạn nghĩ.
- Trả tiền rồi mới chất lên xe. Tránh cảnh hàng đã lên xe mới bàn lại giá.
Mua theo ký ở vườn còn có một lợi nhỏ ít ai để ý: bạn được thấy quả rời cành trước mắt, biết chắc độ tươi. Đây là thứ mà mọi kiểu mua khác đều phải tin vào lời người bán.
Câu hỏi thường gặp
Bao vườn là gì?
Bao vườn là thương lái trả tiền mua trọn sản lượng của cả vườn từ khi trái còn non, thường đặt cọc trước. Nhà vườn tiếp tục chăm, tới mùa thương lái mang người tới hái. Rủi ro về sản lượng và giá chủ yếu thuộc về người bao.
Mua trái cây theo cây có rẻ hơn theo ký không?
Có khi rẻ, có khi đắt, tuỳ bạn ước sản lượng đúng hay sai và thời tiết tới ngày hái. Khoán cây khi trái đã chín, nhìn tận mắt, thì ít rủi ro; khoán sớm thì giống đánh cược.
Khoán cây xong mà trời mưa làm rụng trái thì sao?
Tuỳ thoả thuận lúc đầu. Nếu không nói gì, thường người mua chịu. Vì vậy nên chốt trước: trái rụng thuộc về ai, mưa thì dời ngày hái thế nào, có trả lại một phần tiền nếu hư hại lớn không.
Người mua lẻ có nên góp tiền bao vườn không?
Không nên nếu không có người trong nghề đi cùng và không có đầu ra sẵn. Bao vườn cần ước sản lượng, theo dõi chăm sóc, đội hái và mối bán trong vài ngày chín rộ, những thứ người mua lẻ hiếm khi có.
Khoán cây cần thoả thuận những gì?
Cây nào và đánh dấu ra sao, ngày hái và ngày dự phòng, ai hái, trái rụng thuộc ai, ngày phun thuốc cuối, ai trông cây, tiền cọc và tiền còn lại. Nhắn lại bằng tin nhắn để hai bên cùng giữ.
Vì sao nhà vườn thích bán bao vườn?
Vì có tiền sớm để chi phí chăm sóc, không phải lo giá rớt lúc rộ vụ và không phải tự tìm người mua. Đổi lại họ chấp nhận giá thấp hơn mức có thể bán được nếu năm đó trúng mùa, giá cao.