Cách gửi nông sản từ vùng trồng về thành phố nên chọn theo loại hàng chứ không theo thói quen: trái vỏ mỏng và rau cần đường nhanh nhất, thường là xe khách chạy đêm; thuỷ sản tươi cần chuỗi lạnh; hàng khô và trái vỏ dày đi chuyển phát vẫn ổn. Sai cách gửi là nguyên nhân hàng đầu khiến hàng tận vườn tới tay mất hết cái lợi.
Dưới đây là bảng chọn cách gửi cho từng nhóm hàng, so ba đường vận chuyển quen ở vùng trồng, danh sách câu hỏi trước khi giao hàng cho nhà xe, các bước nhận hàng ở bến cho khỏi lỡ, chuyện mùa cao điểm và các lỗi hay gặp. Phần đóng thùng do nhà vườn làm chỉ nhắc những điều người nhận nên dặn trước.
Chọn cách gửi theo nhóm hàng
Mỗi nhóm hàng chịu đựng một kiểu đường khác nhau. Bảng dưới là cách chọn phổ biến ở các vùng chuyên canh; quãng đường càng dài thì càng nghiêng về cột "cách gửi hợp".
| Nhóm hàng | Ví dụ | Cách gửi hợp | Điều phải dặn |
|---|---|---|---|
| Trái vỏ mỏng, chín nhanh | Vải, nhãn, chôm chôm, mận | Xe khách chạy đêm, nhận sáng sớm | Thùng xốp có đá, khoét lỗ thoát hơi, không để gần máy xe |
| Trái mềm, dễ dập | Xoài chín, na, hồng xiêm, đu đủ | Xe khách hoặc chuyển phát nhanh nếu gần | Hái già, gói giấy từng quả, chèn kín |
| Trái vỏ dày, chịu đường | Bưởi, cam, thanh long | Chuyển phát thường hoặc xe khách | Thùng cứng, chèn khe, không xếp quá cao |
| Rau, hoa cắt cành | Rau ôn đới, hoa vùng cao | Xe khách hoặc xe hàng chạy đêm | Bọc giấy trắng hoặc giấy thấm, không để ướt đẫm |
| Hàng khô | Chè, cà phê nhân, hạt tiêu, gạo | Chuyển phát thường | Túi kín, chống ẩm, không đặt cạnh hàng có mùi |
| Thuỷ sản tươi, sống | Tôm, cua, cá tươi | Xe có chuỗi lạnh hoặc xe khách chạy thẳng | Đá đủ, túi chống rò, thời gian đi đường ngắn nhất |
Bảng không có thời gian cụ thể vì mỗi tuyến một khác. Thứ cần nhớ là thứ tự ưu tiên: hàng càng chín nhanh, càng mềm, càng phải đi đường ngắn và mát; hàng khô thì ưu tiên chống ẩm hơn tốc độ.
Ba đường gửi quen ở vùng trồng: hiểu để chọn
Xe khách là đường quen nhất ở các vùng trái cây. Nhà vườn mang thùng ra đường lớn hoặc bến xe trong vùng, gửi lên khoang hành lý, người nhận ra bến ở thành phố lấy. Ưu điểm là nhanh, chạy đêm, giá vừa phải. Nhược điểm là khoang hành lý có thể nóng, thùng có thể bị xếp chồng, và người nhận phải tự ra bến đúng giờ.
Xe hàng, xe lạnh là xe chở hàng của vựa về chợ đầu mối, có khi có thùng lạnh. Người mua lẻ ít khi gửi được trực tiếp, nhưng nhờ vựa ghép một hai thùng vào chuyến của họ là chuyện bình thường. Hàng đi mát, nhưng xe về chợ đầu mối lúc khuya, người nhận phải tới chợ hoặc nhờ người lấy.
Chuyển phát giao tận nhà, tiện nhất, nhưng thời gian đi đường thường dài hơn và hàng qua nhiều lần chuyển kho. Hợp với hàng khô và trái vỏ dày. Với trái vỏ mỏng, đi chuyển phát nhiều ngày là đánh cược.
Ở nhiều vùng, nhà vườn và vựa đã quen một tuyến xe cố định. Hỏi họ thường gửi thế nào trước khi đề nghị cách khác; đường quen của họ thường là đường ít rủi ro nhất cho chính sản vật ấy.
Hỏi gì trước khi nhà vườn giao thùng cho nhà xe
Phần lớn sự cố khi gửi hàng xuất phát từ những điều không ai hỏi. Danh sách dưới đây nên được trả lời trước khi thùng lên xe:
- Tên nhà xe, tuyến chạy, giờ xe xuất bến ở vùng trồng.
- Giờ dự kiến tới thành phố và tới bến nào, cửa nào của bến.
- Ai trả tiền gửi: người gửi trả trước hay người nhận trả khi lấy.
- Nhà xe giữ hàng ở bến tới mấy giờ, quá giờ thì để đâu.
- Thùng có được để trong khoang mát hay chỉ khoang hành lý thường.
- Số thùng, mỗi thùng đánh dấu gì để nhận ra, có ghi tên người nhận không.
- Ảnh chụp thùng trên xe hoặc biên nhận gửi hàng của nhà xe.
- Nếu xe hỏng dọc đường hoặc trễ chuyến thì ai báo cho ai.
Xin nhà vườn chụp lại biên nhận hoặc tấm ảnh thùng hàng đặt trong khoang. Nếu thùng bị thất lạc hay dập nặng do nhà xe, đây là thứ duy nhất giúp bạn làm việc với họ.
Nhận hàng ở bến cho khỏi lỡ
Người nhận thường nghĩ việc của mình chỉ là ra bến. Thật ra phần này quyết định nhiều tới độ tươi của hàng.
- Ra bến đúng giờ hoặc sớm hơn. Thùng xốp có đá để ở bến nắng vài giờ là đá tan, quả ủ.
- Mang theo giấy tờ tuỳ thân và mã gửi hàng. Một số nhà xe chỉ giao khi đúng tên người nhận.
- Kiểm thùng ngay ở bến. Nhìn xem thùng có méo, có rỉ nước bất thường, băng keo có bị cắt dán lại không. Chụp ảnh nếu có gì lạ.
- Chở về bằng xe kín nắng nếu được. Thùng xốp buộc sau xe máy giữa trưa sẽ hỏng nhanh hơn cả quãng đường đêm.
- Mở thùng ngay khi về. Đổ bỏ nước đá tan, trải hàng ra cho thoáng, nhặt quả dập để riêng.
Nếu không tự ra bến được, nhờ người lấy hộ nhưng đưa họ đủ thông tin và dặn chụp ảnh thùng lúc nhận. Gọi dịch vụ giao hàng từ bến về nhà cũng được, miễn là hỏi trước họ có để thùng trong cốp kín không.
Dặn nhà vườn đóng thùng theo quãng đường
Đóng thùng là việc của nhà vườn hay vựa, nhưng người nhận phải nói cho họ biết hàng đi bao xa và nằm trên đường bao lâu. Những điều nên dặn:
- Quãng đường và số giờ trên xe. Đi nửa ngày khác hẳn đi một đêm rưỡi; nhà vườn sẽ chọn quả già hơn cho đường xa.
- Có ai ra bến ngay không. Nếu hàng phải nằm chờ vài giờ, cần thêm đá hoặc bỏ bớt đá để khỏi ngập nước.
- Ăn ngay hay để dành. Hàng để dành cần hái ương hơn, ủ chín dần ở nhà.
- Có người lớn tuổi nhận hàng không. Thùng nhỏ, nhẹ, dễ mở sẽ đỡ cho họ.
- Muốn chia thành mấy phần. Đơn gom cho nhiều nhà thì nhờ chia sẵn từng túi, ghi tên ngoài túi bằng bút.
- Không cần thùng đẹp nếu không biếu. Thùng xốp thường, chắc chắn, đỡ một khoản so với hộp in đẹp.
Một dòng dặn như "đi xe khách khoảng một đêm, có người ra bến ngay, ăn trong năm ngày" là đủ để một nhà vườn có kinh nghiệm biết phải hái, chèn, ướp ra sao. Thiếu dòng ấy, họ đóng theo thói quen, mà thói quen thì dành cho quãng đường quen của họ.
Mùa cao điểm: khi cả vùng cùng gửi một lúc
Giữa mùa vải, mùa nhãn hay những tuần sát Tết, cả vùng trồng gửi hàng cùng lúc. Khoang xe khách chật cứng, thùng bị xếp chồng nhiều tầng, xe trễ giờ vì phải chờ chất hàng. Chuyển phát thì kho quá tải, hàng nằm lại thêm ngày. Đây là lúc tỉ lệ hàng dập, hàng hỏng cao nhất trong năm.
Có ba cách giảm thiệt. Một là đặt hàng lệch đỉnh: đầu mùa hoặc cuối mùa, khi xe còn thoáng. Hai là nhờ nhà vườn gửi chuyến sớm trong ngày thay vì chuyến chót. Ba là chọn thùng nhỏ hơn: hai thùng mười ký chịu xếp chồng tốt hơn một thùng hai mươi ký.
Nếu mua làm quà Tết, hỏi nhà vườn ngày gửi chót mà họ dám chắc hàng tới nơi tử tế, rồi lùi thêm vài ngày. Người viết đã chứng kiến nhiều thùng quà Tết tới vào chiều ba mươi, khi người nhận đã về quê, và thùng nằm ở bến qua mấy ngày nghỉ.
Lỗi hay gặp khi gửi nông sản đi xa
Gửi trái vỏ mỏng bằng chuyển phát nhiều ngày. Vải, nhãn đi hai ba ngày trong thùng kín sẽ thâm vỏ, chua, có khi lên men. Không thùng nào giữ nổi.
Thùng xốp kín bưng không có lỗ thoát hơi. Trái vẫn thở; hơi nước đọng lại làm quả úng nhanh hơn cả để ngoài.
Đá tiếp xúc trực tiếp với quả. Đá tan thành nước ngâm quả. Đá phải bọc túi và có lớp lót ngăn.
Đặt hàng khô chung thùng với hàng có mùi. Chè, cà phê hút mùi rất nhanh; đi chung nước mắm, khô cá là hỏng cả mẻ.
Không ai ra bến nhận đúng giờ. Hàng nằm ở bến cả buổi trưa mất hết công đóng gói của nhà vườn.
Chỉ hỏi giá gửi, không hỏi ai chịu khi thất lạc. Khi có chuyện mới hỏi thì nhà xe, nhà vườn và người nhận đẩy cho nhau.
Gộp nhiều loại hàng vào một thùng cho đỡ tiền gửi. Bưởi nặng đè lên na, thanh long ướt cạnh túi chè. Mỗi nhóm hàng một thùng, dù tốn thêm chút tiền xe, vẫn rẻ hơn phần hàng hỏng vì đi chung.
Áp vào trường hợp của bạn
Ba tình huống giả định, mỗi tình huống một lựa chọn gửi khác nhau.
| Tình huống | Cách gửi nên chọn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Đặt vải từ vườn nhà chú Bảy, nhận ở Hà Nội, cách vườn vài giờ xe | Xe khách trong ngày hoặc xe hàng của vựa | Ra bến ngay, mở thùng trong một giờ đầu |
| Đặt vải từ cùng vườn, nhận ở TP Hồ Chí Minh | Xe hàng có thùng lạnh hoặc chuyến xe chạy thẳng, hỏi vựa ghép | Nhờ hái già hơn, đá bọc kín, chấp nhận quả kém tươi hơn ăn tại vườn |
| Đặt chè khô và cà phê nhân từ vùng cao, nhận ở Đà Nẵng | Chuyển phát thường | Túi kín hai lớp, không gửi chung với đồ khô có mùi |
Tình huống thứ hai cho thấy có những sản vật đi rất xa thì không còn giữ được cái hay của tận vườn. Khi ấy, mua ở sạp quen của chợ thành phố, nơi hàng đã đi xe lạnh về số lượng lớn, đôi khi hợp lý hơn đặt riêng một thùng.
Câu hỏi thường gặp
Gửi trái cây xe khách có bị dập không?
Có thể bị nếu thùng xếp chồng nặng hoặc khoang hành lý nóng. Giảm bằng cách dùng thùng cứng, chèn kín, chia thùng nhỏ, nhờ nhà vườn dặn nhà xe để thùng trên cùng và gửi chuyến sớm thay vì chuyến chót của ngày.
Vải, nhãn gửi chuyển phát được không?
Được nếu quãng đường ngắn và hàng tới trong ngày. Đi xa hai ba ngày thì vải, nhãn rất dễ thâm vỏ và chua. Với quãng đường xa, xe khách chạy đêm hoặc xe hàng có thùng lạnh an toàn hơn.
Ai trả tiền gửi xe khách?
Tuỳ thoả thuận. Thường người nhận trả khi lấy hàng ở bến, nhưng có nhà vườn trả trước rồi cộng vào tiền hàng. Hỏi rõ trước để khỏi bị thu hai lần hoặc nhà xe giữ hàng vì chưa ai trả.
Hàng tới bến mà không ra lấy kịp thì sao?
Nhà xe thường giữ trong một khoảng thời gian, quá giờ có thể chuyển về kho hoặc tính phí giữ. Với hàng tươi, mỗi giờ chậm là chất lượng tụt. Nên hỏi trước giờ giữ hàng và nhờ người lấy hộ nếu bận.
Hàng khô như chè, cà phê có cần gửi nhanh không?
Không cần nhanh bằng hàng tươi, nhưng cần chống ẩm và tránh hàng có mùi. Túi kín, có lớp ngoài chống nước và để riêng là đủ. Chuyển phát thường phù hợp với nhóm hàng này.
Mùa cao điểm có nên đặt gửi xa không?
Vẫn đặt được, nhưng tỉ lệ hàng dập và trễ cao hơn. Nên đặt lệch đỉnh mùa nếu có thể, gửi chuyến sớm, chia thùng nhỏ và lùi ngày gửi chót vài hôm nếu là hàng làm quà.